Karadeniz’de Bir Türkmen Geleneği: Belediye Reisleri

Günün birinde, bir bayram sabâhı, bir neneyle hemhâl olurken, daha önceleri kendisinden sık sık duyduğum, birinden söz ederken söylediği “reis gardaşım” ifadesini açmasını istedim.

– Reis gardaşım der durursun nene, kim ki senin gardaşın? Niye reis der durursun? Senin gardaşın ne iş yapardı da reis dersin?

– Torunum, Mustafa gardaşım benim, vaktiyle reis idi, belediye reisi. Ondan reis gardaşım derim.

Nenenin bahsettiği Mustafa Karabayır, 25 Mart 1984 yerel seçimlerinde, Şalpazarı Belediyesi Belediye Reisi seçilmişti. Öncesinde başka bir ilçeye bağlı Belde olan Şalpazarı, Mustafa Karabayır yönetiminde 7 Aralık 1987’de ilçe statüsü almış; yeni kurulan bu ilçenin kurucu belediye reisi kendisi olmuştu. 26 Mart 1989’a kadar görevini îfâ eden ilçenin kurucusu reis, 5 yıl görev yapmıştı.

Yörenin Türk târihine bakacak olursak; 1400’lü yılların başında Kürtün, Torul hattından Maçka’ya uzanan dağlık kesim ve bunları akarsular vasıtasıyla sahile bağlayan vadi boyları başta Çepni Türkleri olmak üzere çeşitli Türkmen boylarının kontrolü altına girmiştir. Fatih Sultan Mehmet 1461’de Trabzon’u fethettiği esnada, Ağasar Vadisi ve bugün Şalpazarı İlçesi olarak bilinen yöre, yöreye 1400’lü yılların başında yerleşmiş bu Türkmen boylarından Türkler’in elinde idi. Yâni, Şalpazarın’daki Türk varlığı, Fatih Sultan Mehmet’in 1461 Trabzon fethinin öncesine dayanmaktadır.

İlçede “Bebek” ve “Hoca Kızı” lâkâplarıyla bilinen neneyle ilgili kıssamıza dönersek, o gün bayram namazından sonra başlayan mezarlık ziyaretlerinde, nenenin aile mezarlığına gideceğini öğrendim. Birlikte yaptığımız mezarlık ziyaretinde reis gardaşını, kendi anlatımıyla mezarının başında yakından tanıma fırsatım oldu.

Şalpazarı İlçesi’nin kurucu Belediye Reisi Mustafa Karabayır’ın kabri, ilçeyi kuşbakışı görmekteydi. İlçe merkezine yürüme mesafede olan mezarlıkta, reisin kabrini mezar taşında yazan “Belediye Reisi” ünvanı ile ayırt edebilmek mümkün.

Karadeniz’de varlığı Fatih Sultan Mehmet öncesine dayanan bu Türkmen geleneğinin, daha sonra çevre illere ve büyükşehirlere uzandığını, özellikle Üsküdar Belediye Başkanı Hilmi Türkmen ve Samsun’lu Bakan ve Samsun Büyükşehir Belediye Başkanı Mustafa Demir’le İstanbul ve Samsun gibi metropollerde de sürdüğünü görebiliyoruz.